Rotterdam, stad van nummers of mensen?

6-4-2015 01:33

Door Hans van Willigenburg

Stop de robotisering van de (Rotterdamse) overheid

 

In deze serie, ‘Het Feest van de Praktijk’, laten we voortdurend zien dat je de werkelijkheid beter niet kunt vervangen door een Excel-sheet. Aandacht, inlevingsvermogen en betrokkenheid zijn niet alleen humaner, maar ook effectiever (en dus goedkoper) als je streeft naar een sociaal coherente metropool waar iedereen meedoet. Helaas is de trend, ook in Rotterdam, de andere kant op: de burger wordt een nummer, een streepjescode. Eén keer een verkeerd kruisje zetten en de computers slaan op hol, inclusief de ambtenaren. Vijf onaangename waarheden over de ‘verhardende’ (Rotterdamse) overheid.      

 

De inmiddels naar Europa vertrokken ex-Nationale Ombudsman, Alex Brenninkmeijer, constateerde het al in 2013: de overheid dreigt een (te) geoliede machine te worden, waarvan de zwakste burgers de bediening niet meer kunnen vinden. In dit NRC artikel valt een glimp op te vangen van de pijnlijke gevolgen hiervan en wijst Brenninkmeijer op het gevaar dat ambtenaren ‘steeds meer in de rol van robot worden geduwd’ en  ‘hun denk- en handelingsvrijheid onder druk staat’. Aangezien er in Rotterdam, helaas, relatief veel burgers rondlopen die als ‘zwak’ te kenschetsen zijn, is hier de noodzaak een spaak in de geoliede machine te stoppen en ambtenaren te verleiden tot  gewetensvol handelen des te groter. Maar de geoliede machine dendert, ook in Rotterdam, juist keihard door! Vijf lelijke waarheden over de (Rotterdamse) overheid.

 

1. ‘WIJ GIJZELEN U VANWEGE EEN VERKEERSBOETE’ **

 

Waar is de redelijkheid gebleven?

 

Niet voor niets ligt het CJIB onder een vergrootglas bij de Nationale Ombudsman. Naar de snelheid en de honger waarmee burgers met verhogingen worden opgezadeld als ze hun verkeersboete niet kunnen of willen betalen en de bereidheid burgers, in het uiterste geval, te gijzelen, loopt momenteel een onderzoek. Welke ambtenaar stelt zichzelf de vraag of gijzeling wel een proportioneel antwoord is op, bijvoorbeeld, zwartrijden in de metro en durft een spaak in het wiel te steken? Niemand. Zelfs als een zwangere vrouw gegijzeld dreigt te worden, gaat nergens een belletje rinkelen.

 

2. ‘WIJ KORTEN U ALVAST EN MOCHT DAT ONTERECHT ZIJN, DAN KRIJGT U HET BEDRAG ACHTERAF ALSNOG OVERGEMAAKT’

 

Het nadeel van de twijfel overheerst

 

Veel arme gezinnen krijgen te maken met uitkeringen die gepaard gaan met striktere voorwaarden. Wanneer niet de juiste kruisjes zijn gezet of de antwoorden niet geheel naar de wens van de overheid zijn, wordt de korting onmiddellijk toegepast. Komt er iemand poolshoogte nemen hoe de situatie in het gezin of huishouden daadwerkelijk is? Nee. Op grond van formulieren wordt de (van hogerop gewenste) korting onmiddellijk doorgevoerd. De verantwoordelijke in kwestie zit aan de telefoon en zegt doodleuk ‘slechts de regels te volgen, sorry’. Tuut-tuut-tuut.

 

3. ‘WIJ HEBBEN LAK AAN MENSENRECHTEN EN GRIJPEN IN OP BASIS VAN LOUTER BUREAUCRATISCHE INFORMATIE’

 

Big data overvleugelen de mensenrechten

 

Ooit waren internationale wetbeginselen als ‘fairplay’, subsidiariteit en proportionaliteit geen dode letters, maar krachtige sloten op de deur om de allerzwaksten in de samenleving te beschermen. Die veilige situatie – of ‘elementaire beschaving’ – wordt steeds verder afgebroken. De Belastingdienst en het CJIB lopen voorop in het vernielen van levens, en ze worden als dat nodig is gesteund door andere instituties, zoals de woningcorporaties, de sociale diensten, de zorgverzekeraars, het UWV, de politie, officieren van justitie en zelfs rechters. Aangestuurd door steeds grotere bergen ‘big data’ wordt er over de hoofden van mensen heen beslist, niet zelden in hun nadeel. De boven vermelde wetbeginselen spelen daarbij steeds minder een rol.       

 

4.  ‘WIJ WILLEN NIET UITREKENEN WAT ONS INGRIJPEN DE MAATSCHAPPIJ KOST’

 

Regels zijn belangrijker dan gezond verstand

 

De overheid is niet primair meer bezig zich af te vragen hoe de maatschappij een dienst te bewijzen of mensen rechtvaardig te behandelen, maar met de vraag hoe enigszins ‘greep’ te houden op de diffuse werkelijkheid. Antwoord? Via regels! Die regels zijn in veel gevallen en doel op zichzelf geworden, evenals de handhaving van die regels. Daarbij wordt de rekening – wat die regelzucht ons allen ‘kost’ aan extra uitgaven – stelselmatig verdoezeld of als noodzakelijk voorgesteld. Logisch. Want stel dat het rekensommetje zou aantonen dat meer aandacht en begeleiding dichtbij de allerzwaksten uiteindelijk veel goedkoper zou zijn dan hen uit huis te zetten, hun levens uit elkaar te trekken, dan zouden mensen hun baan kwijtraken. En het (dure) justitiële apparaat mogelijk moeten inkrimpen. Dus weigert de overheid dit echte rekensommetje te maken. Denk alleen al aan de waardevolle en onvervangbare rol van een echte vader in iemands leven, versus die van een hulpverlenende professional á raison van 70.000 euro per jaar!

 

5. ‘WIJ ZITTEN VEILIG ACHTER GLAS, VOLGEN DE PROCEDURES EN TREKKEN OM VIJF UUR DE STEKKER ERUIT’

 

De destructieve warmte van de werkplek

 

De vaak riante behuizing alsmede de beperkte bewegingsdrang van Rotterdamse ambtenaren, zijn, helaas, illustratief voor de wijze waarop de (kwetsbare) burger wordt benaderd. Het grote kantoor ‘De Rotterdam’ is daarvan het meest sprekende voorbeeld. Binnen deze (warme) context neemt de kennis over situaties ter plaatse (alsmede de prikkel om erachter te komen) dag na dag verder af. En is het al te verleidelijk om in de pas te blijven lopen, de regels te volgen, in plaats van naar buiten te gaan en geconfronteerd te worden met de – soms verborgen, soms openlijk aanwezige – armoede in de stad. Omgekeerd voelt de ‘kwetsbare’ burger, dikwijls ongeletterd en onderhevig aan stress, dat de overheid letterlijk en figuurlijk steeds verder weg drijft en alleen nog tot hem of haar praat in bevelen en verordeningen. Dit voedt wederzijds wantrouwen en onmacht.

 

Let wel: voor misschien 80 of 90 procent van de bevolking zijn de hier omschreven ‘waarheden’ helemaal niet storend of ongunstig. En de 10 of 20 procent die de dupe is van een robotiserende overheid kun je doorgaans eenvoudig buiten de media en het collectieve bewustzijn houden, omdat ze dikwijls laaggeletterd zijn.  

 

Maar de vraag die beklijft is: waar is de moraal? En waar is het gezonde verstand? Of zijn die twee voorgoed verdwenen in de ijzeren bek van de robotiserende overheid?  

 

** Onlangs hebben rechters besloten niet meer mee te werken aan het automatisme mensen met opgelopen verkeersboetes te gijzelen. Goed nieuws!

 

Afbeelding / www.werkbladmagazine.nl

 

Rubriek Het feest van de praktijk

Hans van Willigenburg

Hans van Willigenburg is een veelvraat. In 1989 debuteerde hij, na een studie literatuurwetenschap, als columnist bij De Volkskrant tussen 'kanonnen' als Remco Campert en Jan Blokk...

Bekijk profiel