De monarchie, een Rotterdamse kwestie

9-11-2018 12:09

Door Gastauteur

Manuel Kneepkens over de verhouding tussen de havenstad en ons Vorstenhuis...

Altijd als ik vanuit Rotterdam de metrolijn naar Spijkenisse neem, verheugt zich in mij, zowel de dichter als de republikein, want dan zegt vlak achter Schiedam de RET-omroepster:

Halte Troelstralaan
LINKS uitstappen, aub.

een ware ready made.

Elf november is het precies 100 jaar geleden dat Troelstra (vergeefs) de republiek uitriep en hij deed dat … op de Goudse singel in Rotterdam. En plots kwam toen daar in de Metro naar Spijkenisse de gedachte in mij op: ’De monarchie, dat is een Rotterdamse kwestie!’ Wat? De monarchie is dat niet typisch een Amsterdamse kwestie? Is Amsterdam niet de republiek, die mokt omdat het zijn stadhuis heeft uitgeleend aan een het vorstenhuis van een nabije mogendheid aan zee en …het nooit meer heeft teruggekregen? En toch zou ik willen beweren dat de monarchie primair een Rotterdamse kwestie is. De Oranje-monarchie hebben we immers te danken aan Rotterdam? Zullen we de afschaffing van de monarchie ooit ook te danken krijgen aan Rotterdam?

Hoe dan ook, er is dus reden te over om eens naar de op- en ondergang van de monarchie in Nederland te kijken vanuit een Rotterdams perspectief. Die bewering staaf ik aan de hand van vier Rotterdammers: Gijsbert Karel van Hogendorp, Burgemeester Zimmerman, Pim Fortuyn en… Tom Poes.

Gijsbert Karel van Hogendorp

De invoering van de Oranjemonarchie in 1813 in ons staatsbestel was immers een Rotterdams initiatief … Amsterdam had er niets mee te maken. Die invoering is immers geheel en al het werk geweest van een Rotterdame zakenman: Gijsbert Karel van Hogendorp had met de edellieden van der Duijn, van Maasdam en van Limburg Stirum een Driemanschap gevormd, en uit kracht van dat Driemanschap – een eigenlijk geheel uit de lucht geplukte legitimiteit - Willem Frederik, de zoon van de naar Engeland gevluchte stadhouder Willem V, verzocht naar Nederland te komen en het koningschap te aanvaarden. Een klein addertje in het gras voor onze Willem was er overigens wel. Van Hogendorp  had het ontwerp van een grondwet op zak, dat, eenmaal uitgewerkt, Koning Willem geacht werd te ondertekenen. Van Hogendorps motivatie om een constitutionele monarchie in het leven te roepen was zijn overtuiging dat zo’n monarchie goed zou uitpakken voor het zakenleven, het Rotterdamse zakenleven in het bijzonder. En op dat punt stelde de nieuwe koning niet teleur.

Willem I is terecht onze geschiedenis ingegaan als “de koning-koopman”.Sommigen van die projecten pakten financieel zeer gunstig uit, zoals de Nederlandse Handelmaatschappij, waarvan de vaak ethisch dubieuze, maar zeer winstgevende activiteiten in Nederlands Indië genoegzaam bekend zijn. Voor het huidige steenrijk zijn van de Oranjes is daar toen de basis gelegd.

Burgemeester Zimmerman

We gaan nu even op zevenmijlslaarzen door de geschiedenis en arriveren in het omineuze jaar 1918. Einde Eerste Wereldoorlog. Revolutionaire woelingen alom. In het verre Rusland sovjetiseert Lenin het Tsarenrijk. En in Duitsland wordt het Keizerrijk afgelost door de Weimarrepubliek.. Zouden de onlusten naar Nederland overslaan? Het Rotterdamse zakenleven maakte zich grote zorgen…

Op zaterdag 9 november 1918,  het begin van wat later de Rode Week genoemd zou worden, kreeg Pieter Jelle Troelstra, de leider van de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij, de SDAP, een telefoontje van havenvakbondsman Arie Heijkoop uit Rotterdam. Deze deed hem verslag van een gesprek, dat hij die dag had gevoerd, met Nijgh, voorzitter van de Rotterdamse werkgevers in de Scheepvaart. Nijgh hoopte na de Wapenstilstand snel het Rotterdamse handelsverkeer met het Duitse achterland te hervatten en hij wilde die nieuwe handelskansen niet verziekt zien door mogelijke opstandigheid onder de havenarbeiders. Nijgh toonde zich, tot verbazing van Heijkoop bereid, met de SDAP samen te werken voor een ordelijke machtsoverdracht… Nijgh introduceerde Heijkoop vervolgens bij de toenmalige burgemeester van Rotterdam Zimmerman. Ook deze achtte het onwaarschijnlijk dat de revolutie bij de Nederlandse grens  zou stoppen. En ook hij bleek maar al te bereid aan ‘een ordelijke machtsoverdracht’ mee te werken… Het ongevraagde aanbod van Rotterdam om samen te werken met de leiding van de SDAP tot overdracht van de macht, heeft Troelstra waarschijnlijk gesterkt in zijn overtuiging dat er in Nederland ook zoiets als een revolutionaire situatie bestond, net als in Duitsland en Rusland.

Dat bleek een vergissing. Ondanks Troelstra’s vurige toespraken in en buiten het parlement, kwam de revolutie niet echt op gang. Integendeel, er ontstond een succesrijke contrarevolutie! Op 17 November 1918 werd er een nationaal eerbetoon aan koningin Wilhelmina op het Malieveld georganiseerd. Klokslag één uur, die middag, kwam daar het hofrijtuig aan met koningin Wilhelmina en prins Hendrik. Met als vertederende noot, het jonge, geheel in het wit gestoken prinsesje Juliana. Vlakbij het Malieveld hielden manschappen van het regiment Grenadiers de stoet staande, spanden de paarden uit en trokken zelf het rijtuig van de koningin verder! Vroeger, in de vaderlandse geschiedenisles op school, is mij altijd voorgehouden dat het hier “een spontaan eerbetoon“ betrof. Niets is minder waar! In de Koninklijke Stallen in Den Haag was tevoren dagenlang geoefend...

De Rode Week was gelijk over.

Na de Tweede Wereldoorlog is het uitgerekend de PvdA geweest, de politieke opvolger van de antimonarchistische SDAP, die het Koningshuis telkens weer uit netelige situaties gered heeft. (al bleef binnen die partij een anti-monarchistische onderstroom bestaan...)

Drees redde het Koningshuis in de Hofmans-affaire, Den Uyl in de Lockheed-affaire en Kok in de affaire Zorreguieta.  

Rood dat vergeelt wordt oranje…

Pim Fortuyn

In 2002  werd de Rotterdamse zakenman Pim Fortuyn vermoord, Een zzp-er die hard op weg was minister-president van Nederland te worden Pim Fortuyn was  lid van het Republikeins Genootschap van Elsevier-Reed-CEO Pierre Vinken. Met Fortuyn bleek het anti-monarchistisch denken plots wortel geschoten te hebben aan de rechterkant van het politiek spectrum, waar het toe dan toe onbekend was. PVV-leider Wilders nam het anti-monarchistische stokje over.

Zo onbegrijpelijk is die vijandigheid van het rechtspopulisme ten opzichte van het Koningshuis overigens niet. Het rechtspopulisme van Fortuyn en Wilders bevindt zich  immers onvermijdelijk in concurrentie met het  sinds jaar en dag in Nederland bestaande Oranjepopulisme.Het heeft immers dezelfde grondslag. Er is een ‘Leider’, die zich vereren laat door  een niet al te nadenkend ‘Volk’. Die verhouding is niet rationeel, maar diep-emotioneel. Het Fortuynsprookje en het Oranje-sprookje horen tot hetzelfde Sprookjesboek.

Of Fortuyn, eenmaal premier, werkelijk de monarchie aangepakt zou  hebben, valt zeer te betwijfelen. Volgens zijn butler was Fortuyn in de laatste dagen van zijn leven vooral bezig zich druk te maken over het pak dat hij aan zou trekken voor de staatsiefoto met de koningin op de trappen van Huis ten Bosch,  na de beëdiging van zijn kabinet…

Tom Poes

Nee, dan heeft de vaderlandse republikein meer aan D66, de partij van de kroonjuwelen. Let op dit veelzeggend monarchistisch taalgebruik! Die partij had tot voor kort drie kroonjuwelen: de gekozen burgemeester, het districtenstelsel en het referendum. Die regelingvan het raadgevend referendum had zo zijn zwakke punten, waardoor types als Baudet er misbruik van hebben kunnen maken. Maar een beetje pientere staatsrechtgeleerde had met gemak dat probleem kunnen oplossen. Voor die weg is niet gekozen. Uitgerekend D66 Minister van Binnenlandse Zaken Ollongren schafte doodleuk het raadgevend referendum… af ! Daarmee bracht zij in feite eenderde van D66 om zeep. Een ware zelfmoordactie. Voor het districtenstelsel loopt niemand meer warm, zelfs D66 zelf niet.

Blijft over de gekozen burgemeester. En op dat punt hebben wij republikeinen zowaar wat aan kroonjuwelenpartij D66!

Want het is een listig voorstel dat D66 voorstel om te komen tot een gekozen burgemeester. D66 blijkt de Tom Poes figuur ( ‘Verzin een list, Tom Poes’) in een stripverhaal, dat Marten Toonder zou hebben kunnen schrijven:‘Tom Poes en het Kroonjuweel”. Heer Bommel representeert daarin dan het apolitieke Nederlandse volk, dat maar niet van zijn verslaving aan het erfelijke koningschap weet af te kicken. Maar dat zal toch eens moeten gebeuren. Want het staatshoofd van een ware democratie hoort nu eenmaal gekozen te zijn. We leven inmiddels in de eenentwintigste  eeuw. Eens moeten we toch van het erfelijk koningschap af. Daar helpt geen moedertje lief aan.

Het D66 voorstel is: Art 131 van de Grondwet wordt gewijzigd. De tekst daarvan luidt nu:

‘De Commissaris van de Koningin en de burgemeester worden bij Koninklijk Besluit benoemd'

‘Bij Koninklijk besluit benoemd’ wordt vervangen door ‘benoeming wordt bij wet geregeld’

De benoeming van de Commissaris van de Koningin, heden Commissaris van de Koning geheten, gaat dus óók uit de Grondwet.  Een feit dat tot nu toe weinig aandacht heeft gekregen. Maar als de hoofden van de gemeenten worden gekozen en de hoofden van de provincie eveneens, is dan de logische consequentie niet van dit alles niet, dat óók het hoofd van staat, het staatshoofd, dient te worden gekozen?. Het antwoord op die deze vraag (‘Ja!’) wekt dan al niet meer zo’n consternatie als dat vandaag de dag nog zou . Het niet al te nadenkend  Bommelvolk is dan immers  inmiddels behoorlijk gewend geraakt aan gekozen staatsbestuurders. Het zal dan eindelijk, eindelijk een niet-gekozen staatshoofd  niet langer als normaal aanvaarden, maar als abnormaal.

Dan zijn we er!

Dan kan mentaal de definitieve stap voor de Oranje-addicts om af te kicken van ons Koningshuis eindelijk gezet. Voor Prinses Amalia is dat vast en zeker een hele opluchting. Voor haar betekent het immers ontsnappen aan het korset, waarin men bezig is haar te persen. Namelijk om straks Koningin Beatrix II te moeten zijn. Zij krijgt dan wat ieder andere Nederlander allang heeft: een vrije beroepskeuze. En ook niet onbelangrijk: een vrije partnerkeuze, Zij leeft daar door ongetwijfeld nog lang en gelukkig

En zie, aangezeten aan een ‘eenvoudig doch voedzaam maal’ in het Paleis op de Dam zal  de eerste President der Nederlanden een toast uitbrengen op de laatste Koning der Nederlanden … ten afscheid. En daarmee is de Oranje saga – een liefst 200 jaar stripverhaal – voor goed ten einde.

Eind goed, al goed!

Afbeelding / wikipedia.org

Rubriek Gastbijdrage

Gastauteur

We vragen met enige regelmaat aan bekende of minder bekende Rotterdammers om een bijdrage te leveren aan Stadslog. Of dergelijke Rotterdammers komen zèlf met relevante stukk...

Bekijk profiel