'Goethe war ein Schwein' stond op het Rotterdamse schoolbord

28-8-2018 15:22

Door Gastauteur

Manuel Kneepkens over zijn leraar Duits & het Rotterdam van de jaren vijftig

Goethe is voor mij onverbrekelijk verbonden met de leraar Duits op ons gymnasium. Een vrijgezel, die in een flat in Hillegersberg woonde. Weer of geen weer, altijd met de fiets. Een hoogst enkele keer, in de winter, als het werkelijk bitter koud was en de Straatweg al te beijzeld, nam hij de tram. Hij pleegde dan doodleuk hardop Schuberts Winterreise te zingen… dit, uiteraard, tot bevreemding van de andere passagiers. Dat wist ik van een medescholier uit Hillegersberg die ‘gedwongen’ was ’s ochtends met dezelfde tram de reis naar de binnenstad te maken. Wel zover mogelijk van hem vandaan gezeten, natuurlijk.

Duitsland was niet geliefd in de Jaren Vijftig in Rotterdam. De sporen van de oorlog waren in de stad toen nog duidelijk, al te duidelijk te zien. Gevolg: ‘de taal van Hitler, Goering en Goebbels’  was ook verre van geliefd. En een leraar Duits al evenmin! Dat was zogezegd een halve mof.

Dat leraartje – want hij was klein stuk, een soort oud jongetje – werd sinds schoolheugenis Hänsel genoemd. Door klasgenoten, vroegrijper dan ik. Bovendien  ook wel Gretchen en daar lachten zij dan besmuikt bij. Daar begreep ik niets van toentertijd.. Tenslotte klonterden beide bijnamen samen tot Hänselgretchen.

Die Hänselgrëtchen kon absoluut geen orde houden. Steevast, bij de aanvang van de les kwam hij met  overdreven krachtige stap ons klaslokaal binnen, sloeg met de vuist op tafel en gilde ‘Ordnung muss sein!’. Wou hij de Fuehrer imiteren?  Als hij zich omdraaide, mocht hij op het bord de volgende tekst aantreffen:.

:                     Deutschland hat den Krieg verloren
                      Warum sollen wir Deutsch lernen?

Of dat goed Duits was, betwijfel ik. (Is goed Duits!. M.K.) Maar het had het gewenste effect. Het joeg hem op de kast. Hänselgretchen liep dan rood aan. ‘Om Goethe, potztausend!’ riep hij dan: ‘Om Goethe, der Olympiër! Omdat Duitsland het land van Goethe is!’

En dan fonkelden zijn ogen. En gejaagd begon hij dan te vertellen over zijn grote idool, de dichter Goethe, tevens staatsman… want minister van het Hertogdom Weimar! Veel kan dat ministerschap overigens niet voorgesteld hebben. Want dat Weimar van Goethe was een poppenstaatje. Het had bijvoorbeeld een leger van …167 man! Ik heb het opgezocht. Wat een vreedzaamheid! Kom daar vandaag de dag nog maar eens om!

Als Hänselgretchen eenmaal ‘in Goethe’  was, dan hingen wij aan zijn lippen, zogenaamd dan ... Want Hänselgretchens Goethe-filippica scheelde ons vele minuten les. Alias het moeizaam vertalen van Schillers Die Rauber of Eichendorffs Aus dem leben eines Taugenichts , of, verrassende keuze!, Fouché van Stefan Zweig. Op de achterkant van dat laatste boek stond dat Stefan Zweig zich gesuïcideerd had in Zuid-Amerika. Daar begreep ik werkelijk niets van, toentertijd, als gymnasiast. Het beroep van Schrijver leek mij het gelukkigst makende ter wereld. Zeker, Zweig had moeten vluchten voor de Nazi’s, maar hij had toch mooi zijn huid weten te redden. Hij leefde frank en vrij in Brazilië! Hij schreef fraaie boeken. Zijn Schachnovelle werd algemeen geloofd en geprezen. Waarom dan zelfmoord?  

Wonderlijk, géén tekst van Goethe in de lessen van Hänselgretchen! Mochten Goethe’s ‘heilige teksten’ niet door ons, pubers, bezoedeld worden?   

De week daarop was het raker dan ooit. Stond er op het bord:

                               Goethe war ein schwein
                               Er saufte viel zu viel wein

                               und fickte alle Weiber in Weimar!

Het was duidelijk dat er ‘dichterlijk talent’ school in klas 3b…

Met Hänselgretchen is het slecht afgelopen. Hij heeft zich, net als de door hem zo bewonderde Stefan Zweig, gesuïcideerd…Maar dat was jaren later, toen ik allang van school was. Op een goede morgen werd Hänselgretchen door de werkster dood aangetroffen in zijn badkuip. Op Romeinse wijze de polsen doorgesneden (en de maag vol drank en een legioen slaappillen…) Wel een passende zelfmoord voor een gymnasiumleraar, dat wel.

Toen ik het hoorde, voelde ik mij schuldig. Hadden wij hem doodgepest? Maar nee, algemeen werd aangenomen dat de zelfmoord te maken had met Hänselgretchens geaardheid: Liefde tot leerlingen met nog net niet de baard in de keel. Een bijlesleerling had uit de school geklapt. Over de bijzondere ’bijles’ die hij van de Goethe-aanbidder had mogen ontvangen. Liefde van een oudere man tot een minderjarige jongen, mocht dat in het Athene van Plato en Socrates een geoorloofde vorm van liefde zijn, dat was het bepaald niet in het Rotterdam van de Jaren Vijftig. Hänselgretchen hing gevangenisstraf boven het hoofd. Die schande kon onze schildknaap van Goethe niet aan.

Blijft de hamvraag : Was Goethe een Olympiër (volgens Hanselgretchen) of was hij een Schwein (volgens ons, pesterige pubertjes van klas 3b)? De Olympiërs waren ons, Gymnasiasten, natuurlijk bekend..  Athanatoi ! Onsterfelijken ! Leden van de Godenbent op de Olympus… En een varken…een door Circe betoverde makker van Odysseus, die wij heden rücksichtslos bloot plegen te stellen aan de praktijken van de bio-industrie…Mooier gymnasiaal en tevens ‘met de kennis van nu’ kan ik het niet zeggen.

Kijk, de monumentaliteit van Goethe staat buiten kijf. Als we Harry Mulisch al een Olympiër plegen te noemen, dan was Goethe het toch zeker. Maar …sprak Goethe niet over zichzelf als iemand met Zwei seelen im Brust?. En was die ander ziel misschien dan toch eigenlijk wel … een Schweineseele? In Klaus Siegels Goethe-roman Winterkorn komt een passage voor, waarin de bejaarde Goethe zich met wellustig ontblote pik aan de zeventienjarige Ulrike van Levetzow vertoont, op wie hij verliefd is. Die onverwachte presentatie van Goethe’s ‘ouweherenjongeheer’ doet het serene, jonge meisje subiet kotsen! Maar dat is een voorval in een roman. Daarvoor geldt het motto ce non e vero, ce ben trovato!  Ook de talloze anekdotes die geboekstaafd staan over zijn overmatig drankgebruik, maken Goethe nog niet tot een Schwein. Dichters zijn nu eenmaal ‘Heelalcoholici’. En Goethe was een groot dichter. Daar helpt geen moedertje lief aan.

Nee, het is de zaak Anna Catharina Höhn, die Goethe’s nagedachtenis ernstig bezoedelt. Anna Catharina Höhn was een door haar verleider in de steek gelaten meisje, dat in 1783 haar pasgeboren kindje ombracht. Een tragisch uit de hand gelopen postnatale depressie, zouden wij dat vandaag de dag zeggen. Maar in 1783  was nog nergens in Europa een sociaal-psychiatrisch perspectief voorhanden. Wel een strafrechtelijk perspectief, natuurlijk. Straffen doet de mensheid immers sinds mensenheugenis. Niet dat het veel helpt.

Een Commissie werd samengesteld, bestaande uit drie Heren. Geheimrat Schnauss, Geheimrat Fritsch en… Geheimrat Goethe. Die commissie moest bepalen of Anna Catharina de doodstraf zou krijgen of levenslang. Schnaus was voor de doodstraf, Fritsch voor levenslang. Goethe’s stem was dus doorslaggevend. Voor de hand had gelegen dat Goethe Fritsch had gevolgd. Goethe was immers de schepper van de ongelukkige Gretchen in de Faust, die precies als Anne Catharina Höhn door haar verleider in de steek gelaten, haar pasgeboren baby vermoordt. In de Faust toont de dichter Goethe compassie met Gretchen. Maar als ooit ergens te merken is geweest, hoezeer Goethe Zwei Seele im Brust koesterde, dan was het hier wel! Geheimrat Goethe had géén enkele compassie met Anna Catharina Höhn! Schriftelijk liet Goethe zijn medecommissieleden weten: ‘Moge rätlicher sein die Todesstrafe beizuhalten.'

En zo geschiedde. Op 28 november 1783  werd Anna Catharina Höhn met het zwaard ter dood gebracht.

Goethe moge een Olympiër zijn… Goethe war auch ein …

Afbeelding / wikipedia.org

Rubriek Gastbijdrage

Gastauteur

We vragen met enige regelmaat aan bekende of minder bekende Rotterdammers om een bijdrage te leveren aan Stadslog. Of dergelijke Rotterdammers komen zèlf met relevante stukk...

Bekijk profiel